Ölçülü davranın,
Sınırı geçmeyin,
Aşırıya gitmeyin,
Dengeli olun,
Haddi aşmayın,
Orta yol tutun,
Mutedil olun…
Ortak aklın, vicdanın genel öğretileri bu kısa aynı zamanda hayatın en önemli uyarı ve hatırlatmalarını yapar.
Kadim kültürümüz ve İslam medeniyetinin temel öğretileri de bu yöndedir.

Âlemleri yaratıp, yaşatan ve rızıklandıran Allah, son ve mükemmel mesajı olan Kur’an-ı Kerim’de hayatın her alanında dengeyi esas almamızı ister. Duygu, düşünce ve eylemlerimizin tamamında özellikle de sevgi, saygı, nefret, harcama, çalıma ve hatta ibadette bile sınırların aşılmasını yasaklar.

Kur’an-ı Kerim’de Rabbimiz Allah, hepimizi şöyle uyarır:
Ey iman edenler! Allah’ın size helâl kıldığı o temiz ve hoş nîmetleri kendinize haram kılmayın; güya Allah’a yaklaşma adına kendinizi hayatın güzelliklerinden mahrum bırakmayın! Fakat dünya zevklerinden faydalanacağım diye başkalarının hakkını çiğneyerek sınırı da aşmayın! Çünkü Allah, sınırı aşanları sevmez.( Mâide Suresi 87. Ayet)

Çağa ve hayata adil şahitlik yapacak insanlar olarak bizlere çok değerli bir görev veriyor:  "Böylece siz insanlara şahit olasınız, Peygamber de size şahit olsun diye sizi orta (ölçülü ve dengeli) bir ümmet yaptık." (Bakara Suresi, 143)
 Duygu ve düşünce dünyamızda da ölçülü ve dengeli olmamızı ister: Hakkınızda hayırlı olduğu halde bir şeyden hoşlanmamış olabilirsiniz. Sizin için kötü olduğu halde bir şeyden hoşlanmış da olabilirsiniz. Gerçeği (hayırlı ve doğru olanı) Allah bilir, siz bilemezsiniz. Bakara 216

Kişisel hayatımız ve işlerimizde olduğu gibi sosyal iş ve ilişkilerimizde, ticari hayatımızda da ölçülü ve dengeli olmamızı ister: "Elini boynuna bağlama (cimri olma), onu büsbütün de açma (saçıp savurma); sonra kınanmış ve kaybettiklerinin hasretini çeker bir halde oturup kalırsın." Örnekte görüldüğü gibi duygu, düşünce ve eylemlerimizin tamamında her şeyin aşırısı insan fıtratını ve hayat akışını bozar. Aşırılıklar bireysel ve toplumsal dengeleri bozarak en saf duyguları bile zehirler. İslam ahlakı da insanlık tarihi boyunca biriken kadim felsefe de kurtuluşu ve huzuru "itidal" yani ölçülü  Alemlerin Rabbi  Allah’ın kulu ve elçisi ve tabii ki  Kur’an-ı Kerim’in birinci ve en değerli talebesi Hz.Muhammed (a.s.v ) tüm peygamberlik hayatı boyunca  ölçülü ve dengeli olmayı ilke edinmiştir.

Hz. Muhammed (s.a.v.), insan psikolojisini en iyi bilen rehber olarak sevgide, saygıda, güvenmede ve ibadette de daima dengeyi emretmiş ve örnek olmuştur.

Hz. Muhammed’in (s.a.v.) sevgi ve nefrette ölçü hadisi: "Sevdiğini ölçülü sev, belki bir gün düşmanın olur. Nefret ettiğine de ölçülü buğzet, belki bir gün dostun olur." (Tirmizî, Birr, 60).

İbadette bile aşırılığı yasaklaması: Üç sahabinin sürekli namaz kılma, hiç evlenmeme ve her gün oruç tutma kararını duyan Hz. Peygamber(a.s) buna karşı çıkmıştır. "Sizin en çok Allah’tan korkanınız benim ama ben hem oruç tutarım hem yerim, hem namaz kılarım hem uyurum, kadınlarla da evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir." buyurarak fıtratın sınırlarını korumuştur (Buhârî, Nikâh, 1).

Nefsin ve çevrenin hakkını vermek: Sürekli ibadet edip ailesini ihmal eden Selman-ı Fârisî ve Ebu’d-Derdâ olayında Hz. Peygamber şu ölçüyü koymuştur. "Rabbinin senin üzerinde hakkı vardır, nefsinin senin üzerinde hakkı vardır, ailenin senin üzerinde hakkı vardır; 
Her hak sahibine hakkını ver." (Buhârî, Savm, 51).

Güvende tedbir ilkesi: Kendisine "Devemi salıverip Allah'a mı tevekkül edeyim?" diye soran sahabiye "Önce deveni bağla, sonra Allah'a tevekkül et." diyerek körü körüne güven yerine tedbiri emretmiştir (Tirmizî, Sıfatü’l-Kıyâme, 60).

Ölçülü ve dengeli olma ihlal edildiğinde aşırılıklar başlar. Aşırılığa gidildiğinde de kişisel ve toplumsal zararlar başlar. İyi niyetle başlayan pek çok duygu ve davranış, sınır aşıldığında tam tersi bir yıkıma dönüşür.

Fazla Sevgi ve İlgi: Ölçüsüz sevgi ve aşırı ilgi, karşı tarafta erişilebilirlik algısı yaratarak bıkkınlığa ve zamanla kişinin kendi değerini yitirmesine yol açar. Hz. Ali (r.a.) bu durumu "Sevgide ölçülü ol, çünkü aşırılık insanı kör eder ve değerini düşürür." sözüyle özetler.
 Fazla Güven ve Samimiyet: Tedbirsizce verilen sınırsız güven ihanete, mesafesiz samimiyet ise suistimale ve saygının yitirilmesine zemin hazırlar. İmam Şâfiî "Herkese sırrını açma, dostun bir gün düşmanın olur; sırrın senin esirindir, söylersen sen onun esiri olursun." diyerek sınırları hatırlatır.

Fazla Fedakârlık ve Özveri: Kendi sınırlarını hiçe sayarak yapılan fedakârlık, karşı tarafı tembelliğe, asalaklığa ve nankörlüğe alıştırır. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî "Gereğinden fazla değer, soytarıyı kral eder." sözüyle bu psikolojik gerçeğe dikkat çeker.
Fazla Sabır ve Sessizlik: Haksızlık karşısında aşırı sabır ve sürekli sessizlik, sorunları çözmek yerine kişinin içinde fırtınalar biriktirmesine ve ruhsal tükenişe neden olur. Hz. Ömer (r.a.) "Bana kusurlarımı söyleyen ve beni uyaran kimseye Allah rahmet etsin." diyerek suskunluk yerine yapıcı yüzleşmeyi savunmuştur.

Fazla Taviz ve Hoşgörü: Haklıdan yana tavır koymak yerine her şeye hoşgörü göstermek, yanlışın savunulmasına ve kişinin kendi sınırlarının yok olmasına sebep olur. İmam Gazâlî, öfke ve hoşgörü arasındaki dengeyi kaybeden insanın ya korkak ya da zalim olacağını vurgular.

Fazla Beklenti: İnsanlardan kapasitelerinin üzerinde beklentiye girmek, kaçınılmaz olarak hayal kırıklığı ve derin üzüntü doğurur.
Aşırılıklardan uzak, ölçülü ve dengeli yaşamaya güzel birkaç örnek: İslam kültüründe hikmetin sembolü olan Lokman Hekim, oğluna "Oğlum, ne tatlı ol yutul, ne de acı ol tükürül." diyerek insan ilişkilerindeki taviz ve sertlik dengesini en çarpıcı şekilde ifade etmiştir.
Çarpıcı bir örnek de filozof Aristoteles’ten: Etik eserinde erdemin iki aşırı uç arasındaki denge noktası olduğunu söyler. Ona göre cesaret, korkaklık ile delice atılganlığın ortasıdır; cömertlik ise cimrilik ile savurganlığın tam ortasındadır.
Konfüçyüs de aşırı hoşgörünün adaleti yok edeceğini belirterek "Kötülüğe iyilikle karşılık verirseniz, iyiliğe ne ile karşılık vereceksiniz?
 Kötülüğe adaletle, iyiliğe iyilikle karşılık verin." demiştir.

Aşırılıklardan ve onların vereceği zararlardan uzak kalmak için ölçülü ve dengeli yaşamın gereği olarak her duyguya, düşünceye ve her davranışa gereği kadar anlam yükleyip değer vermeliyiz.

Ne kendini tüketecek kadar verici, ne de kalbini taşlaştıracak kadar katı olmak gerekir. Kur’an’ın işaret ettiği "orta yol" ve bilgelik geleneğinin savunduğu "denge", insanın hem kendi onurunu korumasını hem de çevresiyle sağlıklı ilişkiler geliştirmesini sağlar.
Selam dua ve muhabbetlerimle…